راهنمای جامع حسابرسی شرکت ها؛ الزامات قانونی، حد نصاب های مالی و مراحل اجرا

حسابرسی شرکت ها فرآیندی تخصصی و قانونی است که طی آن صورت های مالی، اسناد حسابداری و تکالیف مالیاتی یک بنگاه اقتصادی توسط حسابرسان مستقل عضو جامعه حسابداران رسمی ایران بررسی و اعتبارسنجی می شود. در نظام حقوقی و اقتصادی کشور، تصمیم گیری درباره اینکه آیا یک شرکت ملزم به انجام حسابرسی اجباری است یا خیر، به عواملی نظیر نوع شخصیت حقوقی در قانون تجارت، حجم عملیات مالی و حد نصاب های درآمد و دارایی ماده 272 قانون مالیات های مستقیم بستگی دارد. عدم انجام این تکلیف قانونی برای شرکت های مشمول، علاوه بر تحمیل جریمه غیر قابل بخشش 20 درصدی، اعتبار تجاری نزد بانک ها و کارفرمایان مناقصات را به کلی سلب می کند.

الزامات قانونی حسابرسی شرکت ها؛ چه شرکت هایی مشمول حسابرسی اجباری هستند؟

قانون گذار در دو مرجع اصلی یعنی قانون تجارت و قانون مالیات های مستقیم، دایره شمول حسابرسی را تعیین کرده است. شرکت ها برای ارزیابی وضعیت خود باید بدانند در کدام یک از دسته بندی های قانونی زیر قرار می گیرند.

شرکت های مشمول حسابرسی بدون توجه به حد نصاب مالی

این گروه از شرکت ها صرف نظر از میزان سود، زیان، حجم فروش یا ارزش دارایی ها، به دلیل ماهیت سهامداران و حساسیت نظارتی، در تمامی سال های فعالیت خود ملزم به انتخاب حسابرس مستقل و بازرس قانونی رسمی هستند:

• شرکت های سهامی عام: به علت حضور عموم مردم در ترکیب سهامداری و ضرورت حفظ منافع عمومی.
• شرکت های پذیرفته شده در بورس و فرابورس: مطابق دستورالعمل های سازمان بورس و اوراق بهادار.
• شرکت های هلدینگ و سرمایه گذاری: به دلیل مدیریت دارایی های متعدد و شرکت های تابعه زیرمجموعه.
• شعب و نمایندگی های شرکت های خارجی در ایران: ثبت شده بر اساس قانون ثبت شرکت ها.
• شرکت های دولتی و نهادهای عمومی غیر دولتی: و تمامی شرکت هایی که بیش از 50 درصد سهام آنها متعلق به این نهادها باشد.

حد نصاب های مالی شمول حسابرسی ماده 272 (شاخص درآمد و دارایی)

بخش عمده ای از شرکت های فعال در بخش خصوصی، شامل شرکت های سهامی خاص و شرکت های با مسئولیت محدود هستند. این شرکت ها چنانچه حداقل یکی از دو شرط زیر را بر اساس اظهارنامه مالیاتی عملکرد دوره قبل یا دفاتر قانونی محقق کنند، به طور قطعی وارد دامنه شمول حسابرسی اجباری می شوند:

1. مجموع فروش و درآمد ارائه خدمات ابرازی یا تشخیصی بیش از 300 میلیارد ریال (30 میلیارد تومان).
2. مجموع ستون دارایی ها در صورت وضعیت مالی (ترازنامه) بیش از 500 میلیارد ریال (50 میلیارد تومان).

لازم به ذکر است چنانچه حتی یکی از این دو شرط برقرار شود، تکلیف قانونی استقرار یافته و مدیران موظف به انعقاد قرارداد با موسسه حسابرسی معتبر هستند.

انواع حسابرسی مورد نیاز شرکت ها و تفاوت های آنها

بسیاری از مدیران تصور می کنند حسابرسی صرفا یک گزارش مالیاتی است؛ در حالی که حسابرسی شرکت ها دارای کارکردهای تفکیک شده ای است که هر کدام نیاز مشخصی از سازمان را پاسخ می دهد:

حسابرسی صورت های مالی و گزارش بازرس قانونی

هدف اصلی در حسابرسی صورت های مالی، اظهار نظر بی طرفانه و حرفه ای درباره انطباق صورت وضعیت مالی، صورت سود و زیان و گردش وجوه نقد با استانداردهای حسابداری است. این گزارش در مجمع عمومی صاحبان سهام قرائت شده و اساس تایید عملکرد هیات مدیره و تقسیم سود تلقی می شود.

حسابرسی مالیاتی ماده 272 قانون مالیات های مستقیم

در خدمات حسابرسی مالیاتی، حسابرس رسمی گزارش تفصیلی درآمد مشمول مالیات، میزان انطباق با قوانین جاری، مالیات بر ارزش افزوده و تکالیف مربوط به سامانه مودیان را تنظیم می کند. سازمان امور مالیاتی در صورت تایید این گزارش، درآمد مشمول مالیات را بدون رسیدگی مجدد مورد پذیرش قرار می دهد.

حسابرسی داخلی و ارزیابی کنترل های مالی

این فرآیند به بررسی سیستم های کنترلی، پیش گیری از تقلب، رفع نشتی های مالی و ارزیابی ریسک های عملیاتی اختصاص دارد و بازوی نظارتی مستقیم مدیریت ارشد شرکت برای محافظت از دارایی ها محسوب می شود.

پیامدها و جرائم سنگین عدم انجام حسابرسی برای شرکت های مشمول

مدیرانی که به علت بی اطلاعی یا به تعویق انداختن تصمیم گیری، نسبت به حسابرسی شرکت اقدام نمی کنند، با تبعات زیر مواجه می گردند:

• رد درآمد ابرازی و رسیدگی مستقیم ممیزین: سازمان امور مالیاتی پرونده شرکت را بدون در نظر گرفتن دفاتر، از طریق برآورد علی الراس و کنترل تراکنش های بانکی مورد رسیدگی قرار می دهد.
• مسدودی تسهیلات و اعتبارات بانکی: بانک مرکزی کلیه بانک ها را مکلف کرده است که اعطای تسهیلات بالای حد نصاب، ضمانت نامه ها و گشایش های اسنادی (LC) را مشروط به ارائه صورت های مالی حسابرسی شده نمایند.
• محرومیت قطعی از حضور در مناقصات: دستگاه های دولتی و شرکت های بزرگ صنعتی، پاکت «ب» و «ج» مناقصات شرکت های فاقد گزارش حسابرسی را فورا مردود اعلام می کنند.
• توقف ثبت صورت جلسات تغییرات: اداره ثبت شرکت ها تایید مصوبات تقسیم سود و افزایش سرمایه در شرکت های سهامی را منوط به تایید بازرس قانونی رسمی می داند.

جدول مدارک و پیش نیازهای لازم جهت استقرار تیم حسابرسی در شرکت

برای انجام شفاف و سریع رسیدگی ها، آماده سازی به موقع مدارک مورد نیاز برای حسابرسی ضروری است. فهرست اسناد کلیدی شامل موارد زیر است:

مراحل گام به گام اجرای حسابرسی در شرکت ها

فرآیند حسابرسی بر اساس استانداردها و مراحل حسابرسی تعریف شده در جامعه حسابداران رسمی به ترتیب زیر اجرا می گردد:

1. مرحله شناخت و ارزیابی اولیه: بررسی ساختار سازمانی، سیستم حسابداری، خطوط تولید و گردش کار شرکت توسط مدیر حسابرسی.
2. عقد قرارداد حسابرسی: تعیین دقیق دامنه رسیدگی، حق الزحمه و تعهدات طرفین مطابق فرمت استاندارد جامعه.
3. طراحی برنامه حسابرسی: تعیین نمونه گیری های آماری، برآورد سطح اهمیت و استقرار تیم در محل شرکت.
4. اجرای آزمون های محتوا و رعایت: مطابقت اسناد، فاکتورها، انبارگردانی فیزیکی، استعلام تاییدیه های بانکی و بدهکاران/بستانکاران.
5. تهیه گزارش پیش نویس و نامه مدیریت: گزارش نقاط ضعف سیستم کنترل داخلی به هیات مدیره جهت اصلاح پیش از صدور گزارش نهایی.
6. صدور و امضای گزارش نهایی: انتشار گزارش رسمی توسط شرکای صاحب امضا و ثبت در سامانه سحر جامعه حسابداران رسمی.

معیارهای انتخاب بهترین موسسه حسابرسی عضو جامعه حسابداران رسمی

شرکت ها برای جلوگیری از باطل شدن گزارش نزد سازمان امور مالیاتی و بانک ها، باید در انتخاب حسابرس به نکات زیر توجه نمایند:

• عضویت رسمی در جامعه حسابداران رسمی ایران (IACPA): گزارش های حسابرسی صادره توسط افراد فاقد مهر و امضای رسمی، فاقد هرگونه وجاهت قانونی است.
• رتبه بندی کیفی موسسه: موسسات دارای رتبه کیفی «الف» از بالاترین سطح اعتبار نزد سازمان بورس و شبکه بانکی برخوردارند.
• تخصص و تجربه در صنعت مرتبط: حضور کارشناسان مسلط بر صنعت اختصاصی شرکت شما (پیمانکاری، بازرگانی، تولیدی یا خدماتی).
• تعهد زمانی و تسریع در صدور گزارش: رعایت دقیق ضرب الاجل ها به منظور هماهنگی با زمان حسابرسی شرکت ها پیش از موعد مجمع و ارسال اظهارنامه.

پرسش های متداول مدیران درباره حسابرسی شرکت ها